Azərbaycanda həndbolla bağlı vəziyyət təkcə bu komanda idman növünə xas olmayan ciddi problemi üzə çıxardı. Azərbaycan Həndbol Federasiyasının prezidenti Saleh Məmmədov həndbolu maliyyələşdirməyi dayandırdı, nəticədə çempionat dayandırıldı, onlarla insan gəlirsiz qaldı, bütöv bir idman növünün mövcudluğu isə təhlükə altına düşdü. Bu hadisələr sistemin bir maliyyə mənbəyindən asılı olduğu halda nə qədər həssas olduğunu göstərdi.
İdman.Biz-in araşdırması göstərir ki, nəzəri cəhətdən Azərbaycanda digər komanda idman növləri də eyni aqibətlə üzləşə bilər. Basketbol və voleybolun bu gün ölkədə inkişaf etməsi onların gələcəkdə maliyyə dayanıqlığına zəmanət vermir. Buna görə də məsələ artıq təkcə vəsaitin haradan tapılmasında deyil, sponsorun, rəhbərin və ya digər maliyyə mənbəyinin getməsindən sonra çökməyəcək sistemin necə qurulmasındadır.
Mümkün həll yollarından biri multisport klubların - müxtəlif idman növlərində komandaları bir brend altında birləşdirən təşkilatların inkişafı ola bilər. Azərbaycan üçün ən real variant artıq mövcud olan futbol klublarının genişləndirilməsi kimi görünür. Belə modelin nümunələri artıq var: “Sabah” və “Neftçi” futbolla paralel olaraq basketbol komandalarını da inkişaf etdirir.
Digər ölkələrdə bu təcrübə daha geniş yayılıb. Türkiyənin “Beşiktaş” idman cəmiyyəti futbol, basketbol, həndbol, voleybol, atletika, avarçəkmə, stolüstü tennis, gimnastika və digər istiqamətləri özündə birləşdirir. Bununla yanaşı, “Beşiktaş”ın həndbol komandası ölkənin ən titullu komandasıdır.
Xüsusilə bir struktur daxilində kommersiya modelinin necə qurulması diqqət çəkir. 2026-cı ilin yanvarında HDI Sigorta məhz həndbol komandasının ayrıca sponsoru oldu. Kişilərdən ibarət basketbol komandası öz tərəfdaşını - Gain-i qazandı və bu şirkətin adı arenanın adına da daxil edildi - Beşiktaş Gain Arena. 2026-cı ilin avqustunda isə Tera Holding eyni anda iki bölmə - futbol və basketbolla müqavilə bağladı. Yəni söhbət sadəcə bir neçə komandası olan klubdan deyil, müstəqil kommersiya məhsullarına malik böyük idman brendindən gedir.
Azərbaycanda belə rolu futbol klubu öz üzərinə götürə bilər. Populyarlığı və kommersiya cəlbediciliyi sayəsində o, digər idman növlərinin də inkişaf etdiyi platforma yarada bilər. Məsələn, həndbolun. Bununla yanaşı, həndbol komandasının yenə də öz tərəfdaşları ola bilər, lakin klubun ümumi strukturu böhran vəziyyətlərində ona əlavə təminat verər.
Lakin belə layihəyə klub üçün gəlir mənbəyi kimi deyil, ölkədə idmanın maliyyələşdirilməsi və dəstəklənməsinin effektiv üsulu kimi baxmaq daha doğru olar. Çünki hətta dünyanın ən böyük idman brendlərindən biri olan “Barselona”da belə bölmələrin iqtisadi göstəriciləri tamamilə fərqlidir. Məsələn, 2025/26 mövsümünün yekunlarına əsasən, klubun həndbol bölməsi təxminən 3 milyon avro gəlir gətirsə də, 8,8 milyon avro zərər qeydə alıb.
Yəni multisport modeli gəlirə zəmanət vermir. Onun vəzifəsi başqadır - komandaların maliyyələşdirilməsini daha effektiv bölüşdürməyə və mərkəzsizləşdirməyə imkan verən sistem yaratmaq. Son illərdə Azərbaycan həndbolunda məhz bu yox idi.
Belə modelin digər potensial elementi ümumi infrastruktur ola bilər. Burada Portuqaliyanın “Sportinq” klubu nümunədir. Onun Lissabondakı idman arenasında eyni anda beş kişi oyun bölməsi fəaliyyət göstərir: həndbol, basketbol, futzal, roller xokkeyi və voleybol. 2025/26 mövsümündə bu beş komanda birlikdə 13 titul qazanıb və onların hər biri ən azı iki titul əldə edib.
Bundan əlavə, kluba məxsus bir idman sarayından bir neçə komandanın istifadə etməsi vahid bilet satışı xidməti, reklam sahələri, kommersiya xidməti və inzibati infrastrukturun bir hissəsinin ortaq olması deməkdir. Yəni klub bir sıra xərclərə qənaət edə bilər. Azərbaycan üçün isə belə model ölkədə idman infrastrukturu çatışmazlığı problemini də qismən həll edə bilər.
Amma maliyyələşdirmə mexanizmlərinə qayıdaq. Təkcə mərkəzsizləşdirmə kifayət deyil. Ayrı-ayrı klubların problemlərinin həndbolda baş verdiyi kimi bütün çempionatın böhranına çevrilməsinə imkan verməyəcək nəzarət mexanizmləri də lazımdır. Məhz buna görə bəzi ölkələrdə, məsələn, Fransa və Almaniyada həndbol liqalarında klubların iqtisadi dayanıqlığını qiymətləndirən müstəqil qurumlar mövcuddur.
Azərbaycan həndbolunda bu funksiyanı çempionatın keçirilməsinə cavabdeh olacaq şərti Həndbol Liqası yerinə yetirə bilərdi. Artıq mövcud olan Azərbaycan Peşəkar Futbol Liqasının müəyyən analoqu. Bununla yanaşı, həndbolda belə təşkilat komandaların maliyyə vəziyyətinə nəzarət edə və onların mövsümü başa vurmağa qadir olub-olmadığını yoxlaya bilərdi.
Başqa bir yol da var - idman klublarının iri şirkətlər tərəfindən yaradılması. Azərbaycanda belə nümunələrdən biri ötən mövsüm Türkiyənin Demirören Holding şirkəti tərəfindən yaradılan “DH Volley” voleybol klubudur.
Türkiyədə belə nümunələr daha çoxdur. VakıfBank praktiki olaraq qadın voleyboluna fokuslanan korporativ idman layihəsidir. Klubun arxasında böyük bank brendi dayanır, lakin onun modeli yalnız peşəkar komanda ilə məhdudlaşmır: buraya infrastruktur, doqquz idman məktəbi və uşaqların hazırlıq sistemi daxildir. 2026-cı ildə komanda qadınlar arasında CEV Çempionlar Liqasını yeddinci dəfə qazandı.
“Eczacıbaşı”nın tarixi isə daha maraqlıdır. Vaxtilə klub basketbolu, kişi və qadın voleybolunu, həmçinin stolüstü tennisi inkişaf etdirirdi, lakin 1990-cı illərin əvvəllərində resurslarını qadın voleyboluna yönəltdi. Yəni bəzən bir istiqaməti seçmək və onun ətrafında uşaq məktəblərindən peşəkar komandaya qədər tam sistem qurmaq daha effektivdir.
Amma burada növbəti sual yaranır: biznesi komanda idmanına sərmayə yatırmağa necə təşviq etmək olar?
Macarıstanda bunun üçün vergi mexanizmi yaradılıb. 2011-ci ildən ölkədə şirkətlərə korporativ verginin bir hissəsini komanda idman növlərində təsdiqlənmiş proqramlara yönəltməyə imkan verən TAO sistemi fəaliyyət göstərir. Başqa sözlə, büdcəyə daxil olacaq vəsaitin bir hissəsi konkret sosial-idman layihələrinə yönəldilə bilər. Bununla yanaşı, biznes potensial kommersiya və reputasiya üstünlükləri əldə edir.
Belə mexanizm Azərbaycan üçün də faydalı ola bilər, lakin yalnız maksimum şəffaf qaydalar olduğu halda.
Macarıstanın TAO sistemi, xüsusilə, vəsaitlərin ayrı-ayrı benefisiarların əlində cəmləşməsinə görə tənqid edilib. Buna görə də vergi təşviqi özlüyündə problemi həll etmir - bunun nə dərəcədə açıq şəkildə həyata keçirilməsi vacibdir.
Beləliklə, komanda idmanının dəstəklənməsi üçün variantlar federasiyaların birbaşa maliyyələşdirilməsindən daha çoxdur. Həndbol böhranına yalnız təcili həll edilməli problem kimi deyil, ölkədə komanda idmanının inkişaf modelinə yenidən baxmaq üçün səbəb kimi də yanaşmaq olar. Bu böhran Azərbaycan idmanının bir neçə maliyyə mənbəyinə və uzunmüddətli inkişaf strategiyasına malik daha dayanıqlı sistemə keçidinin başlanğıc nöqtəsinə çevrilə bilər.
